Van kwetsbaarheid naar weerbaarheid door ontwerp

Ecosystem Services « Al het nieuws

Wat gebeurt er als je telefoon het nog doet, het netwerk het nog doet, maar de cloud, de identiteit of de softwaredienst erachter uitvalt? Op 12 november kwam de NL@MWC-community bijeen in Amare in Den Haag om die vraag te beantwoorden, en ging naar huis met huiswerk.

De middag, georganiseerd en gehost door Ecosystem Services samen met de gemeente Den Haag als onderdeel van de aanloop naar MWC Barcelona 2027, bracht sprekers samen van Clingendael, de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI), Eurofiber, Falqon Systems, Schwarz Digits, Fortaegis en de stad zelf. Onder leiding van moderator Anke Kuipers ging het programma van geopolitiek naar datacenters, van kwantumfysica naar silicium, en ten slotte naar de straten van Den Haag. De rode draad: weerbaarheid koop je niet. Die ontwerp je, samen.

Begin met geopolitiek: wie heeft er echt controle over jouw data?

Alexandre Ferreira Gomes, Research Fellow bij het Clingendael Institute
Alexandre Ferreira Gomes, Research Fellow bij het Clingendael Institute

Alexandre Ferreira Gomes, Research Fellow bij het Clingendael Institute, zette de toon door digitale weerbaarheid midden in de geopolitieke realiteit van nu te plaatsen. Op basis van het Clingendael-rapport From Common Worries to Digital Commons legde hij uit waarom data in een EU-datacenter niet automatisch veilig is voor buitenlandse inmenging: Amerikaanse instrumenten zoals executive orders, sancties en FISA 702 kunnen nog steeds gelden als de aanbieder Amerikaans is.

Hij nam het publiek mee langs een ladder van soevereiniteit:

  • Geen echte soevereiniteit: de "soevereine" aanbiedingen van niet-Europese hyperscalers, die het rapport digital sovereignty washing noemt.
  • Soevereiniteit voor nu: Europese aanbieders die soeverein zijn zolang niemand anders ze overneemt.
  • Soevereiniteit met een exitoptie: beheerde open-sourcediensten van Europese spelers, die je desnoods ergens anders naartoe kunt meenemen.
  • Maximale soevereiniteit: open source, on premise.

Niet elke organisatie hoeft op de bovenste trede te staan, benadrukte hij. De lokale bibliotheek of bakker kan prima zo doorgaan. Maar een ministerie van Defensie, waterbeheer of delen van de gezondheidszorg moeten veel kritischer naar hun afhankelijkheden kijken.

De Q&A liet zien hoe actueel het onderwerp is. Op de vraag hoe Europa voorkomt dat het "weer in slaap valt" zodra de Amerikaanse politiek verandert, deelde Gomes een anekdote uit een bankbestuurskamer, waar iemand vroeg of ze dan niet naar Chinese alternatieven moesten kijken. Dat liet volgens hem twee dingen zien: we kijken alleen naar de anderen, en we kennen onze eigen Europese opties nauwelijks. Wat Europa nu het hardst nodig heeft, zijn succesverhalen. Zijn oproep aan de zaal: als je bezig bent met migreren weg van niet-Europese aanbieders, deel je verhaal dan openbaar, inclusief wat er misging.

De zaal reageerde meteen. iMotivate vertelde over de eigen migratie, die begon met e-mail, en noemde het managen van mensen als grootste uitdaging. Een deelnemer die open-sourcesoftware bouwt voor het maatschappelijk middenveld wees erop dat ngo's extreem gevoelige data hebben, over vluchtelingen en slachtoffers van gendergerelateerd geweld, maar geen geld hebben om te migreren. Een aanbieder van soevereine werkplekken antwoordde dat kleine ngo's al succesvol overstappen, en wees op een bekend patroon: iedereen wil over, maar wil dat een ander als eerste gaat. Een laatste vraag over supply-chainaanvallen leverde een pragmatisch antwoord op: je kunt de keten van afhankelijkheden helemaal volgen tot aan chips en grondstoffen. Richt je op wat Europa zelf kan beheersen, en trek samen op als continent.

Q&A met de zaal: de oproep voor Europese succesverhalen
Q&A met de zaal: de oproep voor Europese succesverhalen

Het perspectief van de toezichthouder: weerbaarheid stopt niet bij je eigen voordeur

René Vroom, manager Digital Resilience at the RDI
René Vroom, manager Digital Resilience bij de RDI

René Vroom, manager Digital Resilience bij de RDI, opende met de vraag die de hele dag omlijstte: als je telefoon en het netwerk nog werken, maar de dienst erachter valt uit, ben je dan nog weerbaar? En als een afhankelijkheid bekend was, maar de schade vooral bij anderen terechtkomt, kun je dan nog spreken van verantwoord innoveren?

Nederland is klein, maar verre van onbelangrijk, hield Vroom de zaal voor: Rotterdam, ASML, tech-clusters van wereldniveau rond Delft en Eindhoven, grote internetknooppunten. Die verbondenheid is een kracht en tegelijk een verantwoordelijkheid. Hij verwees naar de nationale risicobeoordeling 2026 van de NCTV en schetste scenario's waarin een storing bij een grote cloudprovider, of een verstoring op het snijvlak van digitaal en fysiek, grote gevolgen heeft voor de samenleving. Recente incidenten maakten het concreet: de aanval op ChipSoft die de zorg raakte, voorzorgsmaatregelen waarbij een grote supermarkt systemen offline haalde, de kwetsbaarheden in Citrix en hacks van koelapparatuur bij Franse bloedbanken en bij supermarkten in Frankrijk, België en Nederland.

Zijn kernboodschap: ken je assets, ken je afhankelijkheden, ken je risico's. Welke leveranciers zijn cruciaal voor jullie kernactiviteiten? Wat is er afgesproken over storingen, herstel en exit? En hebben jullie die scenario's geoefend met de partijen die je in een crisis echt nodig hebt?

Vroom wees ook op de gezamenlijke whitepaper The Route to Digital Autonomy van vijf Nederlandse toezichthouders, waaronder de RDI. Een cloud kiezen is niet langer alleen een technische beslissing. De RDI doet geen politieke uitspraken over aanbieders uit een bepaald land, zei hij, maar kijkt ernaar als een risicovraag: hoeveel controle heb je, is er sprake van vendor lock-in en hoe beperk je die?

Onder de nieuwe Cyberbeveiligingswet (Cbw), die NIS2 implementeert, verschuift ook het toezicht. Het gaat van vinkjes zetten naar organisaties vragen om aan te tonen dat hun maatregelen passen bij hun risico's. Open normen maken de wet niet vrijblijvend, benadrukte Vroom. Besturen dragen expliciet verantwoordelijkheid en moeten getraind worden. De RDI wil "stevig op de inhoud en zacht in de relatie" zijn en staat open voor het organiseren van rondetafelgesprekken waar de sector daar behoefte aan heeft.

Hij sloot af met twee vragen aan de zaal, live te beantwoorden via een QR-code: Welke afhankelijkheid zien we nog als die van iemand anders? En wat kunnen we samen doen om ze beheersbaar te houden? De antwoorden liepen uiteen van energie en chips tot governance, juridische kaders en investeringen.

Van theorie naar praktijk: zo bouw je een veerkrachtige AI factory

León Croese, Director of Operations bij Eurofiber
León Croese, Director of Operations bij Eurofiber

León Croese, Director of Operations bij Eurofiber en verantwoordelijk voor de acht regionale datacenters in Nederland, nam Gomes' oproep voor succesverhalen ter harte. Eurofiber begon in 2000 als glasvezelbedrijf en beheert nu zo'n 77.500 km glasvezel in vijf landen, plus datacenters en een Nederlandse cloud. De infrastructuur is door de Nederlandse overheid aangewezen als vitaal.

Zijn case: de Nederlandse AI-fabriek. SURF koos Eurofiber om de nationale AI-faciliteit te huisvesten in het datacenter in Groningen, zodat onderwijs, onderzoek en overheid toegang krijgen tot AI-rekenkracht van topniveau op Nederlandse bodem. AI verandert de rekensom, legde León uit, en weerbaarheid heeft nu vier dimensies die allemaal op orde moeten zijn:

  1. Technisch. Een datacenter gaat 20 tot 30 jaar mee, AI-hardware twee tot drie jaar. Eurofiber draaide het ontwerpproces daarom om: begin bij de rekenkracht en de vermogensdichtheid, en ontwerp daar het gebouw omheen.
  2. Energie. Door netcongestie is stroom niet langer vanzelfsprekend. Het datacenter wordt een partner van het net: noodgeneratoren en UPS-accu's kunnen het lokale net ondersteunen, en trainingsworkloads kunnen worden verschoven weg van piekmomenten.
  3. Milieu en maatschappij. Efficiëntie verlaagt tegelijk de kosten en de vraag naar netcapaciteit. In Groningen verwarmt restwarmte, in samenwerking met WarmteStad, straks ongeveer 2.000 huizen. Dat bespaart zo'n 1,9 miljoen kubieke meter gas, zonder één druppel drinkwater te gebruiken voor koeling. "De meest duurzame megawatt is de megawatt die je niet nodig hebt."
  4. Soevereiniteit. Die houdt niet op bij de softwarelaag. Het vraagt ook om vakkundige mensen, rekenkracht, energie, datacenters en connectiviteit.

Daarna zette León de zaal aan het werk: hoe kan een nieuw datacenter op een net dat al vol zit onderdeel van de oplossing zijn? De ideeën kwamen snel, van het labelen van AI-workloads op urgentie om de belasting over de dag te spreiden, tot het koppelen van datacenters aan kassen voor warmte, tot optische chips. Zijn conclusie: "Weerbaarheid ontstaat uit het systeem." Europa kan geen soevereine AI bouwen zonder soevereine digitale infrastructuur.

De zaal aan het werk: hoe kan een nieuw datacenter op een vol stroomnet deel van de oplossing zijn?
De zaal aan het werk: hoe kan een nieuw datacenter op een vol stroomnet deel van de oplossing zijn?

Quantum: bescherm je tegen quantum, met quantum

Ingrid Romijn, medeoprichter en CEO van Falqon Systems
Ingrid Romijn, medeoprichter en CEO van Falqon Systems

Na de pauze nam Ingrid Romijn het podium over, medeoprichter en CEO van Falqon Systems (tot voor kort Q*Bird). Twee jaar geleden stond ze nog op het Nederlandse paviljoen in Barcelona; vandaag werken er 30 mensen bij de QuTech-spin-out aan quantumveilige netwerken.

De dreiging is bekend: quantumcomputers kunnen straks de encryptie breken waar we nu op vertrouwen, en kwaadwillenden zijn mogelijk al data aan het verzamelen om het later te ontsleutelen. Post-quantum-algoritmes zijn een goede eerste stap, aldus Romijn, maar ze dreigen uit te monden in een wedloop van patch na patch. Quantum key distribution biedt een andere route: elke poging om het quantumkanaal af te luisteren wordt opgemerkt. Het voegt een laag toe aan bestaande infrastructuur in plaats van die te vervangen.

De aanpak van Falqon, measurement-device-independent QKD, legt de meting bij een centrale hub die de sleutel nooit zelf in handen heeft. Daarmee verdwijnt een bekende klasse van side-channel-aanvallen en wordt het netwerk schaalbaar: elke nieuwe gebruiker voegt gewoon één glasvezel toe aan de hub. Het bedrijf heeft quantumveilige netwerken uitgerold in zeven Europese landen, met meer dan 50 apparaten en bijna 1.500 km netwerk. Voorbeelden zijn een verbinding tussen Den Haag en Amsterdam voor overheidsorganisaties, de testomgeving in de Port of Rotterdam en een nieuw netwerk tussen Hoofddorp en Delft in de datacenters van Eurofiber, waar organisaties hun applicaties kunnen testen.

De geopolitieke kant was opvallend: terwijl Amerikaanse instanties QKD afraden, kopen grote Amerikaanse bedrijven quantumnetwerkbedrijven op, ook Europese. Azië bouwt gewoon door. Europa komt in beweging met het EuroQCI-programma, maar naar haar smaak te langzaam. Haar terugblik op NL@MWC: twee jaar geleden moest ze nog uitleggen wat quantum en een qubit zijn; nu heeft elke tier-one-telco in Europa een quantumprogramma.

Soevereine cloud: kun jij van tafel weglopen?

Stephano Bosman, Schwarz Digits Benelux
Stephano Bosman, Schwarz Digits Benelux

Stephano Bosman, die Schwarz Digits in de Benelux leidt, werkte tijdens zijn loopbaan bij Dell, Microsoft en AWS voordat hij van kant wisselde. Hij begon met een Duits gezegde over de ezel die op het ijs gaat dansen als het hem te goed gaat, een passend beeld voor twintig jaar Europese digitale afhankelijkheid.

Zijn centrale vraag kwam uit de retail. Toen Coca-Cola de prijzen verhoogde, liep Lidl weg en nam alternatieven in het assortiment, tot Coca-Cola weer aan tafel kwam. "Ben jij, met jouw organisatie, in staat om op elk moment van de onderhandelingstafel weg te lopen?" Voor de meeste organisaties is het eerlijke antwoord nee: ze zitten vast aan een vendor lock-in die ze zelf niet eens zien.

Schwarz Digits, de IT-tak van de groep achter Lidl en Kaufland, biedt STACKIT cloud, cybersecurity, data en AI, communicatie via Wire en werkplekoplossingen. In Nederland bouwt het voort op de bestaande datacenters van KPN om sneller naar de markt te kunnen. De uitgangspunten: Schwarz Group zelf is altijd klant nul (nieuwe oplossingen worden eerst ingevoerd bij de eigen merken, zoals Lidl), alles is gebouwd op open source om geen nieuwe Europese lock-in te creëren, en samenwerking staat voorop. Realisme is ook belangrijk: twintig jaar Amerikaanse innovatie kun je niet in vier jaar vervangen. Wees echt soeverein waar het het meest telt, zoals in de datalaag, en werk elders met best-of-breed technologie. Zijn anekdote over een grote stroomstoring in Berlijn, waar Lidl-winkels gewoon doordraaiden op eigen generatoren, satelliettelefoons en betaalsystemen, liet zien hoe ontwerpen voor weerbaarheid er in de praktijk uitziet.

Vertrouwen begint in het silicium

Marc Makkus, Head of Research bij Fortaegis
Marc Makkus, Head of Research bij Fortaegis

Marc Makkus, lid van het oprichtingsteam en Head of Research bij Fortaegis, ging een laag dieper. Het bedrijf is drie jaar geleden opgericht in Amsterdam, groeide van twee naar 90 mensen en haalde onlangs 50 miljoen dollar op. Naast de quantumklok tikt volgens hem ook een "AI-klok": AI legt zwakke plekken bloot in cryptografische algoritmes, waaronder post-quantum algoritmes.

Als vertrouwen niet in de infrastructuur zit, kun je er niets bovenop bouwen. Fortaegis verwerkt het daarom in de chip en gebruikt de minieme willekeurige variaties in elk stukje silicium als unieke vingerafdruk. Sleutels worden ter plekke gegenereerd en nooit opgeslagen, dus ze zijn niet te achterhalen, zelfs niet uit een neergestorte drone. Volgens het bedrijf draaien authenticatie en sleuteluitwisseling meer dan 200 keer sneller dan gangbare standaarden, wat belangrijk is voor drone swarms, defensie, automotive, telecom en AI-datacenters. Zijn slotzin bleef hangen in de zaal: "If you don't own the keys, you probably don't own the data."

Gemeente Den Haag als eindgebruiker: een challenge van 48 uur

Wouter Beijersbergen van Henegouwen, Chief Resilience Officer van Den Haag
Wouter Beijersbergen van Henegouwen, Chief Resilience Officer van Den Haag

Toen kwam de dag thuis. “Hoeveel van jullie wisten dat Den Haag een Chief Resilience Officer heeft?” vroeg Wouter Beijersbergen van Henegouwen, die precies die rol vervult. Zijn team kijkt naar alles wat de stad bedreigt: zeespiegelstijging, extreem weer, personeelstekorten, polarisatie en desinformatie. Nu onderzoeken ze agentic AI, en wat er gebeurt als inwoners AI-agents inzetten om massaal vergunningsaanvragen, subsidieverzoeken en klachten in te dienen. Het risico: een complete overstroming van gemeentelijke systemen.

Digitale weerbaarheid is maar één onderdeel van een weerbare samenleving, benadrukte hij, en meer verbindingen kunnen ons sterker of juist afhankelijker maken. Geïnspireerd door het werk van de Oekraïense onderzoeker Dr. Viktoria Filivinchenko over "asymmetric innovation", waarbij engineers direct in contact staan met de mensen die het probleem hebben, vroeg hij zich af waarom die loop in Nederland zo traag is. Daarna maakte hij het praktisch met een uitnodiging: doe mee aan een challenge van 48 uur. Een gemengde groep uit de NL@MWC-community pakt een echt probleem rond digitale weerbaarheid in de stad aan, van een winkelcentrum of bedrijventerrein tot een wijk of internationale organisatie, duikt erin, en bouwt en test een oplossing. Geen rapport, geen presentatie, en er is wat budget beschikbaar. Door de hele zaal gingen handen omhoog, en deelnemers krijgen een uitnodiging per e-mail.

Paneldiscussie: Van strategische afhankelijkheden naar collectieve weerbaarheid. Hoe ontwerpen we weerbaarheid?

Het afsluitende panel met Stephano Bosman, León Croese, Ingrid Romijn en Wouter Beijersbergen van Henegouwen, geleid door Anke Kuipers
Het afsluitende panel met Stephano Bosman, León Croese, Ingrid Romijn en Wouter Beijersbergen van Henegouwen, geleid door Anke Kuipers

Voor het slotpanel nodigde Anke Kuipers Stephano Bosman, Ingrid Romijn, León Croese en Wouter Beijersbergen van Henegouwen uit op het podium. Haar openingsvraag: waarom zijn we na een dag vol kwetsbaarheden nog steeds zo kwetsbaar?

Begin met jezelf kennen. Bosman ziet verschillende lagen in het probleem. Het begint met zelfinschatting: niet alles hoeft zo soeverein of zo publiek te zijn als je misschien nastreeft. Breng je bedrijfskritische workloads in kaart, inventariseer je afhankelijkheden in de hele toeleveringsketen en accepteer dat statelijke actoren onderdeel zijn van het speelveld. Nu AI alles versnelt, moeten organisaties die voorheen gesloten waren zich openstellen voor nieuwe partnerecosystemen en zich "voorbereiden op de klap".

Bewustzijn en snelheid. Romijn pakte het beeld van de ezel die op het ijs danst op: jarenlang realiseerden we ons niet hoe kwetsbaar we waren, tot de Amerikaanse politiek het pijnlijk duidelijk maakte. Europa heeft de innovatie wel, inclusief quantumbeveiliging, maar innovators moeten zich keer op keer bewijzen. Ze zette dit af tegen Oekraïne, waar iets nieuws meteen wordt getest. Inkoop vormt nog een hindernis: multinationals zijn beter in het navigeren door aanbestedingen en de regels maken het lastig om voor Europees te kiezen.

Geen afwegingen meer. Op de vraag hoe hij kosten, duurzaamheid, weerbaarheid en compliance afweegt bij het bouwen van kritieke infrastructuur zoals de AI factory, zei Croese dat die keuze niet meer bestaat: alle factoren moeten samenkomen, met veel meer disciplines aan tafel dan voorheen. Over het ontwerpen voor dreigingen die we nog niet volledig begrijpen, zoals quantum, waarschuwde hij dat quantumbeveiliging weinig waarde heeft als het glasvezelnetwerk zelf in handen is van een Amerikaanse of Chinese partij. Weerbaarheid vraagt om controle over de volledige stack.

De menselijke factor. Bosman voegde toe dat mensen voor weerbaarheid vaak naar technologie kijken, terwijl governance en gedrag vaak de ontbrekende puzzelstukjes zijn. Romijn over het dichten van de kenniskloof: blijf uitleggen en laten zien, maar vooral: bouw de netwerken en laat organisaties ze gebruiken. Gebruikers zien gewoon een beveiligde lijn; acceptatie komt door te doen.

Denken vanuit de hele samenleving. Iemand uit het publiek merkte op dat bij scenario's variërend van doorgesneden onderzeese kabels tot uitval van betalingssystemen de continuïteitsplannen van bedrijven al bij de eerste domino-effecten faalden, omdat ze zijn ontworpen voor de onderneming en niet voor de samenleving als geheel. Beijersbergen van Henegouwen was het daarmee eens: langetermijnrisico's zoals klimaatverandering werken door in al het andere.

Wie neemt het voortouw? Moeten overheid, bedrijfsleven of beide de collectieve weerbaarheid organiseren? Een mix, opperde Croese, en het begint bij jezelf: beoordeel je eigen organisatie, betrek je partners en stuur het gesprek aan. Ondertussen neemt de overheid via NIS2 al het voortouw voor vitale infrastructuur. Iemand uit het publiek wees op de Europese richtlijn voor de weerbaarheid van kritieke entiteiten (CER), afgestemd op NIS2 en DORA, als een kader dat er al is. Het panel was het erover eens dat er veel regelgeving bestaat, maar wees op de spanning tussen reguleren en ruimte laten om te innoveren wanneer technologie sneller gaat dan wetgeving. Kuipers' eerlijke conclusie: er is nog geen eenduidig antwoord en we zoeken het samen uit.

Gevraagd naar het ene wat er de komende twaalf maanden moet veranderen om de digitale infrastructuur van Europa weerbaarder te maken, antwoordde het panel:

  • Stephano Bosman: Denk groot, begin klein, bereid je voor op opschaling.
  • Ingrid Romijn: Wees dapper en begin. Stop niet bij regelgeving en dingen op papier zetten; handel, ook als de eerste stap niet perfect is.
  • León Croese: Werk samen. Silo's lossen dit niet op.
  • Wouter Beijersbergen van Henegouwen: Stop met weerbaarheid als toverwoord te gebruiken. Het kost tijd en moeite, het kan betekenen dat je wat comfort moet opgeven en soms doet het pijn.

Volgende halte: op weg naar NL@MWC Barcelona

Het volgende NL@MWC community event is de Kick-off op 4 februari 2027 bij het Ministerie van Economische Zaken in Den Haag. Wil je meegaan met de delegatie of zelf exposeren? Ga naar nlmwc.com of neem contact op met het Ecosystem Services team.

En vergeet je niet aan te melden en je aan te sluiten bij de Nederlandse delegatie naar MWC Barcelona, of bekijk de laatste mogelijkheden voor partnerships, exposeren of het huren van vergaderruimte.

Dank aan de gemeente Den Haag voor het gastheerschap, aan alle sprekers en aan onze mediapartner Telecompaper.

Sprekers en organisatoren bij Amare in Den Haag
Sprekers en organisatoren bij Amare in Den Haag